Τα Τετράδια του Ίωνος Δραγούμη: Ένα αυτόνομο («δραγουμικό») λογοτεχνικό είδος στην ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας…

 ΙΩΝ ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ, «Θα ζήσω καίοντας τον εαυτό μου» – Τα αδημοσίευτα τετράδια  1902 - 1904, Εισαγωγή – Επιμέλεια – Σχόλια - Επίμετρο: Νώντας Τσίγκας, Εκδόσεις Πατάκης, Δεκέμβριος 2025, σελ. 624.

   Πρόσφατα κυκλοφόρησε το πολύαναμενόμενο βιβλίο, για όσους γνώριζαν τη «δραγουμική» έκδοση του Νώντα Τσίγκα που είχε προηγηθεί (Ίων Δραγούμης, Τα «κρυμμένα» ημερολόγια Οκτώβριος 1912- Αύγουστος 1913, εκδόσεις Πατάκης, Αθήνα 2021), από την προαναγγελία που τότε είχε κάνει ο ίδιος.

   Τον Δραγούμη, για πολλούς και δυσεξήγητους λόγους, τον κατέτρεξαν, διαστρεβλώνοντας και το έργο του, πλείστοι όσοι στο παρελθόν. Ασφαλώς εξακολουθούν μέχρι και σήμερα πολλοί «άβουλοι και μοιραίοι».

   Η ματιά με την οποία ο Τσίγκας, εξετάζει τον Δραγούμη στην τωρινή έκδοση, είναι άξια μελέτης και εξαγωγής συμπερασμάτων. Καθώς αυτός έχει αφιερώσει πολύ χρόνο στη μελέτη του έργου του, κατατάσσεται, κατά την ταπεινή μου γνώμη, ανάμεσα στους καλύτερους «δραγουμιστές».

   Ο Δραγούμης υπήρξε μια πρωτοποριακή, πληθωρική και πολυσχιδής προσωπικότητα που ασχολήθηκε με πολλούς τομείς.

   Υπήρξε λογοτέχνης, θερμός δημοτικιστής από τους πρώτους, με μόρφωση που του έδινε τη δυνατότητα να παρακολουθεί τι συμβαίνει στον κόσμο, διπλωμάτης, πολιτικός, φιλόσοφος, πατριώτης, στοχαστής, αναλυτής κοινωνικών φαινομένων, σθεναρά δεμένος με τον Ελληνισμό.

   Αγαπάει την Αττική με ό,τι τον δένει μ’ αυτήν, αλλά και την πατρίδα της οικογένειάς του, τη Μακεδονία, όπως και όλον τον υπόδουλο Ελληνισμό που ζει κάτω από  την Τουρκική σκλαβιά· και αφιερώνεται σε αυτόν ψυχή τε και σώματι.

   Το βιβλίο από μια πρώτη ματιά είναι ένα φιλολογικό βιβλίο. Πού όμως γέρνει πιο πολύ στην ιστορία, στη λογοτεχνία, στη γλώσσα, στην κοινωνιολογία;

   Τα  αδημοσίευτα τετράδια  1902-1904 (με πρώτη εγγραφή στις 12 Μαΐου 1902 και τελευταία στις 26 Δεκεμβρίου 1904) είναι ιδιαίτερης σημασίας και αξίας ενώ η χρονική περίοδος  που αντιστοιχεί  στα Τετράδια αυτά αφορά ολόκληρη την πρώτη φάση του Μακεδονικού Αγώνα και την απαρχή της δεύτερης.

   Δεν πρόκειται για απλή ημερολογιακή καταγραφή γεγονότων ή όποιων δραστηριοτήτων του νεαρού αστού διπλωμάτη.  Όσοι θα περίμεναν, ίσως και δικαιολογημένα, να γίνεται αναφορά για την άφιξή του στο Μοναστήρι, για την  «Άμυνα», δημιούργημα του Δραγούμη, για τις προξενικές του ενέργειες  για την εν γένει οργάνωση των Μακεδόνων και την προσπάθεια κινητοποίησης της επίσημης Ελλάδας να βοηθήσει τη χειμαζόμενη Μακεδονία από το Βουλγαρικό Κομιτάτο, δε θα τα βρουν.

   Ακόμη και  για τους Μακεδονομάχους κάνει αναφορά μόνο στον Μητροπολίτη Καραβαγγέλη, τον Καπετάν Κώττα και τον Παύλο Μελά και γι’ αυτόν μόνο μετά τη θυσία του. Ακόμα και το κίνημα των Βουλγάρων, γνωστό ως εξέγερση του Ίλιντεν, 20 Ιουνίου 1903, σχεδόν δεν το αναφέρει, παρά μόνο παρεμπιπτόντως¹.

   Όμως, ο επιμελητής έχει φροντίσει, έχοντας πλήρη κατόπτευση του υλικού των Τετραδίων, που έχουν ήδη δημοσιευτεί ή παραμένουν αδημοσίευτα ακόμη στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα (ΑΣΚΣΑ), καθώς και της όλης ιστορικής κατάστασης   της εποχής, να ενημερώνει τον αναγνώστη του με ένα πλήθος σημειώσεων και παραπομπών –για την ακρίβεια υπάρχουν εννιακόσιες πέντε– ώστε να κατανοήσει και τα πριν από τα συγκεκριμένα εδώ Τετράδια, αλλά και τα μετά, έτσι που η μελέτη του Ίωνος Δραγούμη να είναι όσο το δυνατόν  πλήρης. Θα έλθει ίσως στο μέλλον και άλλο  ακόμα υλικό από το Αρχείο στο φως της δημοσιότητας, αλλά οι μελλοντικοί επιμελητές και εκδότες θα έχουν ήδη ένα έργο αναφοράς· τα βιβλία αυτά των εκδόσεων  Πατάκη με εισαγωγή,  επιμέλεια, σχόλια και επίμετρο του Νώντα Τσίγκα.

   Μέσα από τις ημερολογιακές εγγραφές του μας δίνεται η δυνατότητα  να τον «ακτινογραφήσουμε» τον Δραγούμη. Τι πιστεύει για την πατρίδα, για το έθνος, τη θέση του

στον κόσμο, την ιεράρχηση των αξιών του, τις αβεβαιότητες και τα διλήμματά του, την ψυχική και πνευματική του ζέση για θέματα που τον τυραννούν, αλλά και  τον ενδυναμώνουν, μέσα από δύσκολες, σκολιές πορείες του νου για την ολοκλήρωσή του ως ανθρώπου. Ο αναγνώστης του βιβλίου θα πρέπει να ακολουθήσε τη δομή του βιβλίου, που αναγκαστικά τηρεί μια χρονική ακολουθία, καθώς ο επιμελητής δεν μπορεί ούτε να την παραβιάσει ούτε να παραλείψει να δημοσιεύσει πράγματα που κανείς θα θεωρούσε «όχι τόσο σημαντικά» ή λιγότερα «δυνατά».

   Ο επιμελητής συχνά θα επισημάνει στα σχόλιά του μια εγγραφή που θα επανεμφανισθεί στο μέλλον για να δείξει είτε πως ο Δραγούμης εμμένει στην ίδια θέση ή έχει αλλάξει εκ των πραγμάτων. Όταν νομίζει πως κάποιο κείμενο του Δραγούμη της ίδιας περιόδου, χωρίς να αποτελεί απαραίτητα μέρος των Τετραδίων (είναι π.χ. καταχωρισμένο σε κάποιο «λυτό φύλλο» του αρχείου), δεν διστάζει να το χρησιμοποιήσει. Όμως, πριν από τις ημερολογιακές εγγραφές που ξεκινούν από τη σελ. 61 κ.ε., ήδη από τα Προλεγόμενα και την Εισαγωγή, που περιλαμβάνει τα σύντομα υποκεφάλαια: Το Ιστορικό πλαίσιο των «ημερολογίων» (1902-1904), Ο Ίων Δραγούμης στη Μακεδονία και Το υλικό, ο επιμελητής μας δίνει στοιχεία για το  ποιος είναι ο υποπρόξενος του Μοναστηρίου (από  αρχές Δεκεμβρίου του 1902), τι πιστεύει και τι του μέλλεται να αντιμετωπίσει εκεί.

   Γράφει στις 9 Δεκεμβρίου 1902:

 «Ἦρθε ἡ στιγμή νὰ ριχτῶ στὸ βάραθρο τῆς πολιτικῆς ἐργασίας. Πρέπει νὰ δώσω ὅλον τὸν ἑαυτό μου γιὰ νὰ μὲ χρησιμεύσει  κάπως ἡ γνώση ποὺ θὰ μαζέψω…Ἕνα ὅμως ξέρω, πὼς δὲ θὰ μείνω πάντα σ’ αυτό τὸ βάραθρο, θὰ ξαναπάρω πίσω τὸν ἑαυτό μου, θὰ ξαναπάγω στὸν κόσμο μου τῆς καθαρῆς σκέψης, γιατί ἐκείνος εἶναι ἀληθινός καὶ δικός μου…» (ό.π., σ.147-148).

   Ποιος είναι  αυτός ο κόσμος της καθαρής σκέψης στον οποίο ζητά να επιστρέψει; 

   Ο Δραγούμης αγωνίζεται  να συνδυάσει την μπαρρεσική «καλλιέργεια του εαυτού» και το ανακάτεμά του με τον κόσμο μπαίνοντας στη νιτσεϊκή «ενέργεια».

   Την περίοδο πριν και λίγο μετά από τον ερχομό του στη Μακεδονία είναι επηρεασμένος από τους Barrès και  Nietzsche. Ο Barrès είναι Γάλλος διανοούμενος,  συγγραφέας, πολιτικός  πρωτοπόρος του γαλλικού εθνικισμού (και πολύ αργότερα και του φασισμού). Αυτοί οι δύο τον βοήθησαν να θεμελιώσει μέσα του  δυνάμεις βαδίζοντας σε δρόμους που νωρίτερα δεν είχε γνωρίσει. Δεν πρέπει να παραβλέπουμε όμως την όλη πνευματική «σκευή» του με τους αρχαίους κλασικούς μας αλλά και τους νεότερους ξένους  ποιητές, φιλοσόφους, λογοτέχνες και διανοητές όπως Πασκάλ, Μονταίν, Δάντης, Σαίξπηρ, Ρενάν, Ρουσσώ, Σταντάλ, Ουάιλντ και αργότερα Ζιντ, μα και  Κροπότκιν, Μπακούνιν κ.ά. Από τους Έλληνες ξεχωρίζει τους Βηλαρά, Κοραή, Σολωμό, Παλαμά, Γιαννόπουλο κ.ά.

   Πώς  θα ζήσει  ο Δραγούμης, ο Αθηναίος νεαρός αστός στη Μακεδονία; Το ότι η μοναξιά και η λύπη ορίζουν την υπόσταση του Δραγούμη, το γνωρίζαμε από τις μέχρι τώρα «δραγουμικές» εκδόσεις.

   Γράφει σχετικά στις 13 Οκτωβρίου 1904:

 «Ὅ,τι καὶ νὰ κάνω, ὅσα κι ἄν περάσουν χρόνια, καὶ ὅση κι ἄν γίνει τριβὴ ἀναμεταξύ μας, πάντα ὅμως θὰ εἶμαι μόνος, καὶ τὴν ἑρημιὰ θὰ προτιμῶ, καὶ σὲ κείνην θὰ φεύγω. Ἔτσι εἶμαι καμωμένος· ὁ πολιτισμός ἔτσι μ’ ἔκαμε^. Καὶ δὲν μπορῶ ν’ ἀναποδογυρίσω τὴν ψυχὴ ποὺ μ’ ἔφτειασε αὐτός*» (ό.π., σ.449).

   Τι κάνει στο Μοναστήρι από  τον Δεκέμβριο του 1902 και μετά; Γράφει:

 «Ἀνακατώνομαι στὸ μακεδονικὸ ζήτημα ὣ ς τὰ κόκκαλα καὶ συλλογίζομαι ταραγμένα  καὶ  χωρὶς ἡσυχία. Ἔχω ὅμως καὶ ὧρες καὶ δύναμη γιὰ νὰ συλλογίζομαι χωρὶς ταραχή, μὲ ἡσυχία καὶ αἰωνιότητα. Τότε  βλέπω γενικότερα τὴ ζωὴ τοῦ ἑλληνισμοῦ…».               

   Αυτή είναι η κύρια εργασία του. Όμως ασχολείται και με άλλα, «|εξωθεσμικά» και «επικίνδυνα πράγματα», που θα τον φέρουν σε σύγκρουση  με τους προϊσταμένους του… Γράφει:

 «Θὰ εἶμαι πιὸ ἄνθρωπος ἀφοῦ ἔχω κάμει κι αὐτό ποὺ κάνω τώρα. Ὅλοι κυττάζουν τὶς δουλειές τους ἢ τὴν εὐχαρίστησή τους^. Ἐμένα μ’ ἀρέσει νὰ κυττάζω καὶ ἄλλα…»

   Ο Ίων Δραγούμης είναι και λογοτέχνης. Προς το παρόν φαίνεται να κρατά σημειώσεις για τα μελλοντικά του έργα. Γλώσσα των κειμένων του η δημοτική. Μια δημοτική καθαρή, κατανοητή. Όποιος δει τα Τετράδιά του θα καταλάβει τι εννοούμε.  

   Από το 1900 μέχρι το 1907 γράφει δυο βιβλία: Το Μονοπάτι και το Ηρώων και Μαρτύρων αίμα· ο χώρος που διαδραματίζονται είναι η ελεύθερη και η τουρκοκρατούμενη  Ελλάδα  (Αττική και μέρη της Μακεδονίας).

   Και τα δυο συνδέονται απολύτως με το υλικό των Τετραδίων της ίδιας περιόδου. Μέσα από τα δύο αυτά βιβλία γνωρίζουμε καλύτερα  τον Δραγούμη². Η έκδοση του παρόντος τόμου με «υποχρέωσε» να τα διαβάσω εκ νέου και μάλιστα «με άλλο μάτι».

   Θα πρέπει από την αρχή να πούμε κάποιες αλήθειες. Τα Τετράδια του Δραγούμη   δεν έχουν προηγούμενο ανάλογό τους στην ελληνική πεζογραφία. Δεν είναι απομνημονεύματα ή ημερολόγια, ούτε μαρτυρία, ενθυμήσεις ή χρονικό. Αποτελούν, αυτόνομο, «δραγουμικό» λογοτεχνικό είδος στην ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας, με επιρροές κυρίως από τους Σταντάλ, Ζιντ και Ρουσσώ.

   Αναφέρει ο επιμελητής Τσίγκας ως «ημερολογιογράφους», συγκαιρινούς του Δραγούμη ή της επόμενης γενιάς, την Πηνελόπη Δέλτα, τον Γ. Σεφέρη (που στα «ημερολόγιά του» έδωσε τον τίτλο Μέρες)³ και  τον  Γιώργο Θεοτοκά⁴.

   Ο Δραγούμης άρχισε να γράφει στα Τετράδιά του το 1894, όταν είναι μόλις δεκαέξι χρονών και η τελευταία δημοσιευμένη ημερολογιακή εγγραφή στο αρχείο του έχει ημερομηνία Ιούνιος 1920, λίγες ημέρες πριν τη δολοφονία του, 31 Ιουλίου 1920, στην κορύφωση του Εθνικού  Διχασμού.

   Στα Τετράδια καταπιάνεται και με θέματα που έχουν σχέση με τη γλώσσα, την εκπαίδευση και τα σχολεία, αλλά και με την «εργασία του» στο Μοναστήρι. Πώς έβλεπε αυτά τα θέματα ο Ίων; Γράφει:

   «3 Ὀκτωβρίου 1902. Θὰ κάνω ἕνα σχολεῖο ποὺ θὰ ἔρχονται τὰ παιδιὰ ποὺ θέλουν νὰ ἀγαπήσουν  τὴν Ἑλλάδα  τόσο ποὺ νὰ ξεχάσουν τὸν ἑαυτό τους. Δὲ θὰ μαθαίνουν ἐκεῖ χημεία οὔτε ἀναλυτικὴ γεωμετρία καὶ δὲ θὰ ἔχουν ἴσως βιβλία (ὁπωσδήποτε ὄχι πολλά). Θὰ μαθαίνουν τὰ παιδιά πῶς νὰ γίνονται λιγότερο Ἕλληνες (δηλαδή λιγότερο συμφεροντολόγοι) καὶ πῶς ν’ ἀγαποῦν περισσότερο τὴν Ἑλλάδα…» (ό.π., σ.126).

   Συχνές οι αναφορές του στους αλύτρωτους Έλληνες. Η μια πλευρά της δικής του Μεγάλης Ιδέας,  του Ανατολισμού, που ήταν μια επιδίωξη του Ίωνα Δραγούμη.

   Τον Ιανουάριο του 1903 γράφει στο Μοναστήρι για την εργασία του εκεί:

   «Θὰ κάνω ξερὴ ἐργασία καὶ μ’ αὐτὴν θὰ μεθύσω. Τὶ εἶμαι γιὰ ν’ ἀρέσω ἢ νὰ μὴν ἀρέσω;… Θὰ χωθώ στὴ ζωή  τῶν χωριῶν γιὰ νὰ νιώσω τὶ ἄνθρωποι εἶναι τοῦτοι καὶ πῶς δουλεύει κανεὶς μαζύ τους γιὰ τὸ καλὸ μιᾶς ἄλλης ἰδέας, τῆς ἰδέας μιᾶς κοινωνίας ποὺ εἶναι δική μου ἀφοῦ μὲ γέννησε, καὶ ποὺ θέλει νὰ ζήσει καὶ νὰ μεγαλώσει, ἐπειδὴ ζεῖ…» 

 Την επόμενη μέρα Ιανουάριος 12 γράφει:

   «Τὴ νύχτα αὐτὴν ἄυπνος μεθοῦσα πῶς θὰ κάνω γιὰ τὴν ἑλληνικήν ἰδέα καὶ ἐναντίον τῶν Βουλγάρων ἐκείνα ποὺ ἀπὸ μακριὰ ποθοῦσα νὰ κάνουν ἄλλοι…» (ό.π., σελ.161).

   Εδώ θα ξεκινήσει τη διπλωματική του σταδιοδρομία ο Ίων Δραγούμης και θα χρειαστεί να πολεμήσει με πολλούς δαίμονες εσωτερικούς και εξωτερικούς. 

   Νεότατος, αστός Αθηναίος, γιος ενός υπουργού και πρωθυπουργού, έχει θέσει σκοπό στη ζωή του να βοηθήσει τη Μακεδονία. Έχει ήδη συμμετάσχει σαν εθελοντής, δεκαοκταετής μόλις, στον ατυχή πόλεμο του 1897. Δεν θα είναι τίποτε εύκολο εδώ για τον νεαρό διπλωμάτη, που αγωνίζεται  σθεναρά με όλες του τις δυνάμεις μέρα και νύχτα.

   Οι υπηρεσιακές αγκυλώσεις και η (αναγκαστική μετά την ήττα και συνθηκολόγηση του ’87) «άμεμπτος στάσις» της εξωτερικής πολιτικής που ακολουθεί η Κυβέρνηση της Ελλάδας θα τον οδηγήσουν συχνά σε υπηρεσιακές προστριβές, που θα έχουν σαν αποτέλεσμα τις συνεχείς μετακινήσεις μέσα στα επόμενα έξι χρόνια (Μοναστήρι, Σέρρες, Πύργος, Φιλιππούπολη, Αλεξάνδρεια, Δεδεάγατς, Πόλη).

   Εδώ για πρώτη φορά αναφέρει και την  πολιτική ως κάτι με το οποίο περιστασιακά (;) θα ήθελε να ασχοληθεί στο μέλλον. Γράφει στις 15 Ιουνίου του 1902:

 «…Θὰ ριχτῶ στὴν πολιτικὴ ζωή, καὶ θὰ αἰσθανθῶ πολὺ τὴν εὐχαρίστηση νὰ διευθύνω ἀνθρώπους. Ἔπειτα θὰ τὴν ἀφήσω καὶ θὰ ριχτῶ στὴν ἐρημική  καὶ θὰ ζῶ μόνο μὲ τὴν ψυχή μου…Ἔπειτα θὰ ριχτῶ στὴ ζωή τῶν ἄλλων ἰδεῶν, στὸν ὠκεανὸ τῶν βιβλίων καὶ θὰ μεθήσω ζῶντας μὲ τὸν Σαίξπηρ, τὸν Πλάτωνα, τὸν Γκαῖτε, τὸν Ἰησοῦ ἢ μὲ τὸ Βυζάντιο (τὸ κὰθ’ ἕνα  χωριστά). Καὶ ἔπειτα ἴσως βρῶ μιὰ γυναῖκα ποὺ θὰ τὴν ἀγαπήσω πολύ…» (ό.π., σελ. 86).

   Μετέπειτα  όμως έγραφε, όντας στον Πύργο της Βουλγαρίας, στις 9  Ιουλίου 1904. Η «πολιτική του» πια είναι η μεγάλη ενότητα του Ελληνισμού:

   «…Ὅ,τι  καὶ νὰ εἶμαι, δυνατὸς ἤ ἀδύνατος, θὰ ἔχω πάντα στὸ νοῦ μου, θὰ ταράζομαι πάντα  ἀπό τὴ ζωὴ τοῦ ἑλληνισμοῦ ὅλην. Δὲ θὰ χωθῶ στὴν ἐσωτερικὴ πολιτικὴ τῆς Ἑλλάδος⁵ θὰ ξεχάσω ἐκεῖ πὼς εἶναι ζωντανοὶ Ἕλληνες, ἑλληνικὴ ζωὴ στὰ Βαλκάνια καὶ στὴν Ἀσία καὶ στὴν Ἀφρική, καὶ πὼς πρέπει νὰ δώσουμε μιὰ γενικὴ πειθαρχία  στοὺς Ἕλληνες, νὰ τοὺς δέσουμε τὸν ἕνα  μὲ τον άλλον, νὰ τοὺς συνδέσουμε. Στὰ τούρκικα ἑλληνικά μέρη εἶναι μεγαλύτερη ἡ ἐλευθερία γιὰ τοὺς ἀνθρώπους ποὺ ἔχουν φωτιὰ καὶ ὄχι ἄχυρα μέσα τους…» (ό.π.  σελ. 423).

   Μας πληροφορεί ο επιμελητής πως, αργότερα, τον Μάη του  1916, ο βουλευτής Φλώρινας Ίων Δραγούμης, θα γράψει:

 «Νὰ φύγω ἀπὸ τὴν πολιτικὴ τὸ γρηγορότερο…»

   Τον Ιούλιο του 1904 –πόσο προφητικά!– σημειώνει:

   «…Βλέπω κάτι γενικὰ σημάδια·1) συγκέντρωσις στὶς μεγάλες πολιτείες· καὶ συγκέντρωσις στὴν Αθήνα. 2) Μαλώματα πολλὰ  γιὰ τὰ κοινοτικά –κάποτε δεσποτικά–ζητήματα. 3) Κακοὶ δάσκαλοι· Δὲν κάνουν δυνατοὺς Έλληνες. 4) Οἱ μόνοι πράκτορες  τῆς γενικῆς ἑλληνικῆς πειθαρχίας εἶναι οἱ πρόξενοι (ὄχι οἱ δεσποτάδες, ποὺ ἀνακατώνονται στὰ κοινοτικὰ καὶ γίνονται κομματικοὶ καὶ ποὺ βαστοῦν μόνο μιὰ ξεχαρβαλωμένη πειθαρχία ἐθνική, τὴ θρησκεία ποὺ ξεπέφτει)…5) Καλλίτεροι Ἕλληνες εἶναι οἱ Ἕλληνες ποὺ εἶναι ὑπήκοοι Τοῦρκοι, Βούλγαροι, Ρουμοῦνοι παρὰ οἱ Ἕλληνες ποὺ εἶναι ὑπήκοοι Ἕλληνες…» (ό.π., σελ. 422).

   Την ίδια εποχή ωριμάζουν μέσα του  αρκετές ιδέες και σκέψεις: «Τώρα θὰ ἤθελα νὰ ἔκανα ἐγκυκλίους σ’ ἐκείνους  ποὺ τοὺς ἔγραφα ταχτικὰ πρὶν καὶ τοὺς ἔλεγα πῶς εἶμαι…».

   Σχολιάζει ο Τσίγκας: Ήδη από το 1904 οι εκπαιδευτικές αναζητήσεις του και η προσπάθεια υλοποίησής τους με τη σύσταση εθνικής επιτροπής για την ίδρυση ενός «Σχολείου», προαναγγέλλουν τις διακηρύξεις (και αργότερα μεταρρυθμίσεις) του «Εκπαιδευτικού Ομίλου» του 1910. Ο Δραγούμης στέλνει από τον Πύργο (Βάρνα) σε φίλους ή έμπιστους  ανθρώπους –όπως  ήταν οι Αλ. Διομήδης, Κ. Μελάς, Γ. Σωτηριάδης, Κ. Μάνος–  την  «Έκκληση»  και την «Έκθεσή» του και τους ζητά να την υπογράψουν. Οι  ίδιοι θα συμμετάσχουν μαζί με άλλους και στην Εταιρεία «Η Εθνική Γλώσσα» που θα συσταθεί τον Οκτώβριο του 1904.

   Ένα ιδιαίτερο κομμάτι στο βιβλίο μου κίνησε ιδιαίτερα το ενδιαφέρον: Μακεδονία, Εκδρομή 1-17 Αυγούστου 1903 (σελ. 241-267) με έναν χάρτη –ανοίγει με QR-code σε εξαιρετική ανάλυση–  που δείχνει τη διαδρομή του Δραγούμη από το Μοναστήρι στο Σόροβιτς (με τρένο), στη συνέχεια με άμαξα ιππήλατη μέχρι την Κοζάνη κι έπειτα με άλογο στα Σέρβια – Σαραντάπορο - Ελασσώνα, επιστροφή προς Κοζάνη – Βογατσικό - Καστοριά.

   Τέλος, ύστερα από δυο και πλέον εβδομάδες, δια μέσου Βλάστης στο  Σόροβιτς και επιστροφή πάλι με το τρένο στο Μοναστήρι. Σ’ αυτήν τη (δεύτερη) περιήγηση⁶ υπάρχουν εγγραφές που έχουν ξεκάθαρα  σχέση με την προξενική του εργασία. Οι επισκέψεις στα χωριά, οι συναναστροφές  και οι συναντήσεις του στην Κοζάνη, στα Σέρβια, στην Ελασσώνα,  στη Σιάτιστα και στην Καστοριά με Μητροπολίτες, με άλλους προξένους κ.λπ.  δείχνουν το έργο που επιτέλεσε ο Ίων στη Μακεδονία (Δὲν εἶμαι ταξιδιώτης ἀλλά δουλευτής.) Γράφει:

 «1^η Αὐγούστου 1903, στὸ Σιδηρόδρομο… Πάω στὴν Καστοριά γιατὶ  δὲ θέλω νὰ τὴν πάρουν  οἱ Βούλγαροι. Ἂν τολμήσουν νὰ τὴν πειράξουν, θὰ εἶμαι κ’ ἐγὼ μέσα καὶ θὰ πάρω ἕνα τουφέκι, θὰ τραβήξω καὶ ἄλλους Καστοριανούς μαζί μου καὶ θὰ πολεμήσουμε. Τέλος πάντων εἶναι ἑλληνικὴ πόλη, δὲ θὰ μποῦν οἱ παλιάνθρωποι. Μαζὺ μὲ τὴν πατρίδα ποὺ θὰ ἰδῶ, ἔχω καὶ τὴ δουλειά. Δὲν εἶμαι ταξιδιώτης ἀλλὰ δουλευτής. Ὁ Barrès  ἦταν ταξιδιώτης… Ἐγὼ θέλω νὰ τὴ σώσω καὶ θυμοῦμαι περασμένα καὶ τωρινὰ καὶ ἐρχόμενα. Στὴν Κοζάνη μὲ εἶπαν πὼς οἱ Βαχαλάδες δὲ χάλασαν τὶς ἐκκλησίες τους καὶ ἔχουν μάλιστα κάποτε καὶ ἄνθρωπο ποὺ τὶς φροντίζει…» (ό.π., σελ. 242-243).

   Κι ακόμη· η ξεχωριστή έγνοια του και συνδρομή στους εμπερίστατους Έλληνες. Έλληνας δάσκαλος δολοφονείται, Ελληνίδα δασκάλα της «αλληλοδιδακτικής» ξεπηδά: «Νὰ γράψω νὰ γίνει ὑπότροφη στὸ Ζάππειο στὴν Πόλη ἡ Μαρία Ἀθανασίου ἀπὸ τὸ Σίστεβο [Σιδηροχώρι Καστοριάς], ὀρφανὴ ἑνὸς δασκάλου ποὺ τὸν σκότωσε τὸ κομιτᾶτο στὴ Διχόλιστα [Μελισσότοπος Καστοριάς]». (ό.π., σελ. 257).

   Γράφει για τον Γερμανό Καραβαγγέλη:

 «…Ὁ δεσπότης θέλει δουλειὰ ποὺ νὰ φέρει ἀμέσως κάποιο ἀποτέλεσμα καλὸ γιὰ τὸ μακεδονικὸ  ζήτημα. Ἐγὼ θέλω δουλειὰ τέτοια ποὺ νὰ προετοιμάσει  τοὺς ἀνθρώπους, νὰ τοὺς κάμει καλλίτερους· καὶ αὐτὴ ἡ δουλειά θὰ ἔχει κάποια ἐπιρροὴ στὰ μακεδονικὰ πράματα…» (ό.π., σελ. 262).

   Γράφει επίσης:

   «…δὲν μποροῦσα νὰ εἶμαι εὐχαριστημένος ὅσο δὲν ἔκανα κάποια χρήσιμη δουλειὰ γιὰ τὴν Ἑλλάδα, ἐνῶ ἔβλεπα πὼς ἔχει ἀνάγκη ἀπὸ ὅλων τῶν παιδιῶν της τὴ δύναμη καὶ τὴν ἐργασία γιὰ νὰ ζήσει…» (ό.π., σελ. 268).

   Ο Δραγούμης θεωρεί τον εαυτό του ταμένο στη σωτηρία του ελληνισμού. Γράφει:

 «Δὲν ἐδιάλεξα τοὺς χοροὺς, τὶς γυναῖκες, τὰ θέατρα καὶ τὶς συνομιλίες στὶς ἐπισκέψεις, οὔτε τὶς ἐκδρομὲς ποὺ λέγονται pick-nick, οὔτε τὸ ἴδωμα ἀνθρώπων κοινωνικῶν, καθὼς τοὺς λέν. Εἶχα

διαλέξει τοὺς Μακεδόνες ποὺ χάνονται κάθε μέρα καὶ πρέπει νὰ τοὺς ὁδηγεῖ κανεὶς καὶ νὰ τοὺς ὑποστηρίζει καὶ νὰ τοὺς δίνει ὅλη τὴ δύναμή του γιὰ νὰ μὴν πεθάνουν, νὰ μὴν ξεψυχήσουν καὶ μαζὺ  μὲ τὸ ξεψύχισμά τους πάρουν στὸν λαιμό τους καὶ τὸν ἑλληνισμό⁷…».

   Δύο έννοιες, σημαίες του Δραγούμη, έδωσαν λαβή για παρανοήσεις και λάθος συμπεράσματα. Ο Εθνικισμός και ο Ανθρωπισμός του. Γράφει:

 «Ὁ Ἐθνικισμός  μου, νὰ σκαλίζω πάντα τὶ εἶναι ἐλληνικὸ καὶ νὰ συλλογίζομαι πάντα τὸν κόσμο σχετικὰ μὲ τὸν ἑλληνισμό μου· νὰ μὴν ξεχνῶ ποτέ πὼς εἶμαι Ἕλλην καὶ  ὁ Ἀνθρωπισμός μου,  ν’ ἀφήνω τὸ νοῦ μου νὰ τρέχει ὅπου θέλει, σ’ ὅποιες ἰδέες θέλει, χωρὶς νὰ συλλογίζομαι ἂν εἶναι ἑλληνικὲς ἢ ὄχι. Ν’ ἀφήνω κάθε μου ὄρεξη νὰ τρέχει ὅπου θέλει, χωρίς νὰ τὴν ὑποδουλώσω στὴ λογική μου…» (ό.π., σελ. 456-457).

   Κατηγορήθηκε πως ήταν φανατικός εθνικιστής και μάλιστα τον ονομάζουν «πρωτοφασίστα» στην Ελλάδα, ίσως επειδή ο Barrès είναι ο πατέρας του φασισμού.  

   Από μερικούς γίνεται προσπάθεια να βάλουν τον Δραγούμη σε καλούπια σημερινά και να του αποδώσουν ιδέες ξένες προς αυτόν προκειμένου να δικαιολογήσουν τις δικές τους. Ο πατριωτισμός του Δραγούμη για την εποχή του ήταν αναγκαίος, ήταν ένας ρομαντικός πατριώτης.

   Βέβαια η φιλοσοφία  του προσέκρουσε στον Βενιζέλο. Άλλη η πολιτική του Βενιζέλου, άλλη του Δραγούμη. Λίγοι γνωρίζουν πως οι δύο άνδρες συμπορεύτηκαν  για λίγον καιρό και με ταύτιση των ιδεών τους, μέχρι που επήλθε η μοιραία σύγκρουσή τους.

   Ποια ήταν όμως  η  άποψη του «πατέρα του ελληνικού εθνικισμού» του Ίωνα Δραγούμη, είκοσι χρόνια μετά τη σχεδόν δεκαετή «ενέργεια» –στη Μακεδονία, τη Θράκη και την Πόλη– και ποιο το καταστάλαγμά της κατά τη διάρκεια της εξορίας  του στην Κορσική, την περίοδο «της μετοικεσίας», κατά τον ίδιο;

 Τι γράφει σε κατοπινά Τετράδιά του:

   «Ἀπὸ ἄνθρωπος μιᾶς τάξης μὲ ὁρισμένα συμφέροντα, γίνομαι σοσιαλιστὴς⁸ μὲ τὴν πλατειὰ ἔννοια, καὶ θέλω μιὰ καινούρια οἰκονομία τῆς κοινωνίας μου καὶ τῶν ἄλλων κοινωνιῶν. Ἀπὸ στενός πατριώτης γίνομαι ἐθνικιστής, μὲ τὴ συνείδηση  τοῦ ἔθνους μου καὶ ὅλων τῶν ἄλλων ἐθνῶν, γιατὶ οἱ διαφορὲς τῶν ἐθνῶν πάντα θὰ ὑπάρχουν, καὶ ἔχω τὴ συνείδησή τους καὶ χαίρομαι ποὺ ὑπάρχουν αὐτές οἱ διαφορές, ποὺ μὲ τὶς ἀντιθέσεις τους, μὲ τὶς ἀντιλήψεις τους, ὑψώνουν τὴν ἀνθρώπινη συνείδηση καὶ ἐνέργεια. Ἀπὸ ἄτομο γίνομαι ἄνθρωπος. Ἀπὸ τὴ στενή ἀλληλεγγύη, τὴν ἀσυνείδητη, τὴ λεγόμενη ἀλληλοβοήθεια, φτάνω στὴν ἔννοια τῆς ἀληθινῆς, τῆς πλατειᾶς ἀλληλεγγύης, τῆς ἀνθρώπινης, καὶ ζῶ καὶ ἐνεργῶ σύμφωνά της…» (ό.π., σελ. 23).

   Για έναν Δυτικομακεδόνα όπως εγώ, που μεγάλωσε με διηγήσεις, με τραγούδια, με αναγνώσματα για τον Μακεδονικό Αγώνα, που λάτρεψε τον Παύλο Μελά και τους Δραγούμηδες για την προσφορά τους, το βιβλίο αυτό προσφέρει  στοιχεία που τα αναζητούσε χρόνια. Γι’ αυτό και συμφωνώ απόλυτα με όσα γράφει στα προλεγόμενά του ο Νώντας Τσίγκας στο ανά χείρας βιβλίο:

   «Από όσα δημοσιεύονται εδώ, ελπίζω να’ ναι πολλοί αυτοί που θα μεταλάβουν τα εμποδισμένα νερά της πηγής του Δραγούμη, αλλά κι εκείνοι που θα συνειδητοποιήσουν, κάποτε με συγκλονισμό, ότι το σημαντικότερο κατάλοιπο –τα Τετράδια– τούτης της εμβληματικής φυσιογνωμίας «των γραμμάτων μας» (και όχι μόνον) αποκλείστηκε από την επαφή του  με τρεις και πλέον γενιές νεοελλήνων». (ό.π.  σελ.13-14).

 * Κράτησα τη γραφή του Ίωνα Δραγούμη, σε όλα τα αποσπάσματα που παραθέτω από το  βιβλίο που επιμελήθηκε ο  Νώντας Τσίγκας.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

 1. Όσον αφορά το βιβλίο που κυκλοφόρησε το 2000 με τον τίτλο Ίων Δραγούμης, «Τα Τετράδια του Ίλιντεν» (Εισαγωγή – επιμέλεια - σύνθεση Γ. Πετσίβα, εκδόσεις Πετσίβα), ο Νώντας Τσίγκας σημειώνει: «Μια παρασπονδία έμελλε να συμβεί και το 2000… Ο επίσης αυθαίρετος εκδοτικός τίτλος αποκρύβει το γεγονός ότι το περιεχόμενο του τόμου διόλου δεν αφορά – παρά μόνο σε λίγα αποσπάσματά του– το σώμα των Τετραδίων («ημερολογίων») του Δραγούμη, μα κυρίως τα Σημειωματάρια (με τέσσερις τουλάχιστον διαφορετικούς γραφικούς χαρακτήρες, εκτός  του Δραγούμη, σε κάποια από αυτά), την αλληλογραφία του ή διάφορα υπηρεσιακά έγραφα». (ό.π., σελ. 531-532).

 2. Σημειώνει ο επιμελητής της έκδοσης: «Το Μονοπάτι ολοκληρώνεται  το 1902 (τυπώνεται το 1925), αφορά τα τετράδια της περιόδου  1897-1902, και είναι η πορεία του «αισθητικού ατομισμού» προς την ενέργεια, στη διαχυτική του εκδήλωση προς τον κόσμο.

   Οι επήρειες του Μπαρρές γίνονται εδώ εμφανείς,  και του αφιερώνει ένα μικρό κεφάλαιο. Επίσης αυτό το βιβλίο αποτελεί ωδή στον «διπλό έρωτα» με τη Μέιμπελ Ντούνλαπ (Μαγδαληνή) και την Έλεν Έβανς Φράνσις (Ελένη). Το Μαρτύρων και Ηρώων αίμα (εκδίδεται το 1907) περιλαμβάνει αυτούσιες ή παραλλαγμένες, ένα πλήθος εγγραφών από τα Τετράδια της περιόδου 1903 - 1904. Είναι προπαντός το βιβλίο της «ενέργειάς του στη Μακεδονία» και το πνευματικό μνημόσυνο στον Παύλο Μελά, είναι όμως και βιβλίο του έρωτα με τη Σαπφώ Θείου (Αγνή), τη δασκάλα  του Παρθεναγωγείου στο Μοναστήρι». (ό.π., σελ.27-28).

 3. Επισημαίνει ο Νώντας Τσίγκας: «Τα Ημερολόγια του Γιώργου Σεφέρη, γνωστά με τον τίτλο «Μέρες», εκτείνονται συνολικά σε εννέα τόμους (Μέρες Α’ έως Θ’), καλύπτοντας την περίοδο από το 1925 έως το 1960, ενώ ο ένατος τόμος (Μέρες Θ’) δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατό του και καλύπτει την περίοδο μέχρι και τον επαναπατρισμό του και την αναγγελία του Νόμπελ».

 4. Σημείωση του επιμελητή: Τα ημερολόγιά του εκδόθηκαν μετά τον θάνατό του, σε έναν τόμο, με τον τίτλο «Τετράδια ημερολογίου».

 5. Η οικογένεια Δραγούμη στην πολιτική σκηνή της χώρας:

   Μάρκος  Αθ. Δραγούμης (1770 - 1855), προπάππος του Ίωνα, από το Βογατσικό, μέλος της Φιλικής Εταιρίας, το 1827 συμμετέχει  ως εκπρόσωπος των Μακεδόνων στην Γ’ Εθνοσυνέλευση στην Ερμιόνη και την Τροιζήνα (ξεκίνησε στην Ερμιόνη και ολοκληρώθηκε στην Τροιζήνα).

   Εδώ ψηφίστηκε η εκλογή του Ιωάννη Καποδίστρια ως πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας και του Πολιτικού Συντάγματος της Ελλάδας.

   Ο Νικόλαος Δραγούμης (1809 - 1879), γιος του Μάρκου, γραμματέας του Ι. Καποδίστρια, υπήρξε πληρεξούσιος στην Α’ Εθνοσυνέλευση στην Αθήνα (Γ΄ Σεπτεμβρίου) 1843 - 44, υπουργός Εξωτερικών το 1862, λογοτέχνης - συγγραφέας.

   Ο Στέφανος Δραγούμης (1842 - 1923), γιος του Νικόλαου, υπήρξε πρωθυπουργός (Ιανουάριος - Οκτώβριος 1910) και νωρίτερα, κατ’ επανάληψη, υπουργός στις κυβερνήσεις Τρικούπη, αλλά και στην περίοδο του εθνικού διχασμού, ενώ εκλέχτηκε βουλευτής δεκατρείς φορές, τις δύο τελευταίες στην εκλογική περιφέρεια  Θεσσαλονίκης.

   Διετέλεσε πρώτος Έλληνας διοικητής της Κρήτης και πρώτος Έλληνας διοικητής της Μακεδονίας κατά  την περίοδο 1912-13. 

   Ο Ιωάννης (Ίων) Δραγούμης (1878 - 1920), γιος του Στέφανου, βουλευτής Φλώρινας (31 Μαΐου 1915 - 29 Οκτωβρίου 1915 και από 6 Δεκεμβρίου 1915 - 30 Ιουνίου 1917) εκλεγμένος σε δύο βουλευτικές αναμετρήσεις ως ανεξάρτητος, και από  12 Ιουλίου 1917 μέχρι την 31 Ιουλίου 1920, ημέρα που δολοφονήθηκε, ήταν μέλος της «Βουλής των Λαζάρων» (αυτήν της  31^ης  Μαΐου 1915 όπου οι Φιλελεύθεροι είχαν την πλειοψηφία  και την «ανάστησε» ο Βενιζέλος με βασιλικό διάταγμα του νέου βασιλιά Αλέξανδρου, αφού ανακάλεσε το διάταγμα διάλυσής της, θεωρώντας την πράξη του Κωνσταντίνου αντισυνταγματική), όμως δε συμμετείχε σε καμιά εργασία της, λόγω της εκτόπισής του στην Κορσική και στη Σκόπελο.

   Ο Φίλιππος Δραγούμης (1890 - 1980), αδελφός του Ίωνα, υπουργός και βουλευτής πρωτοεκλέχτηκε  στις εκλογές της 1^ης Νοεμβρίου 1920 ως βουλευτής Φλώρινας. 

   Η Φλώρινα, από την απελευθέρωσή της, είχε δύο επαρχίες της Φλώρινας και της Καστοριάς. Η Καστοριά θα γίνει ανεξάρτητος νομός το 1941. Στις δύο εκλογικές αναμετρήσεις που συμμετείχε ο Ίων εκλέχτηκαν έξι βουλευτές  στην πρώτη και στη δεύτερη επτά. Η εκλογική περιφέρεια Φλώρινας (και Καστοριάς) εξέλεγε οκτώ. Πάντως και στις δύο εκλογές δε συμπλήρωσε τον αριθμό, ο Διχασμός και ο Α΄ παγκόσμιος πόλεμος έπαιξαν τον ρόλο τους.

 6. Μια άλλη ανάλογη περιήγηση - περιοδεία έκανε τον Μάρτιο του 1903 ξεκινώντας πάλι από το Μοναστήρι και πηγαίνοντας δυτικά, βόρια και νότια, Ρέσνα, Αχρίδα, Όσιο Ναούμ, Πόγραδετς, Κορυτσά, Μπέγλιστα, Καστοριά, Μαύροβο, Κλεισούρα, Μόκρενι, Ρούδνικ, Σώτερ, Σόροβιτς και από εκεί επιστροφή με τρένο στο Μοναστήρι. Η Σιδηροδρομική γραμμή Θεσσαλονίκης-Έδεσσας - Αμυνταίου - Μεσονησίου (Φλώρινας) - Μοναστηρίου λειτουργεί από το 1894.

 7. Δεν ήταν λίγοι οι Έλληνες που αφιέρωσαν τη ζωή τους, τα πλούτη τους, τις πνευματικές δυνάμεις τους για να σώσουν τον Ελληνισμό: Καποδίστριας, Γεννάδειος, Βέλλιος αναφέρω ενδεικτικά.

 8. Ο αδελφός του Φίλιππος στη δεύτερη εκλογή του ως βουλευτή Φλώρινας (7 Νοεμβρίου 1926 - 9 Ιουλίου 1928) εκλέχτηκε συνεργαζόμενος με το Συνεργατικόν Αγροτικόν Κόμμα (ΣΑΚ).

 Πέτρος Μπέσπαρης,

 Φιλόλογος - Συγγραφέας